Betekenis Boeddhabeelden: soorten, houdingen en symboliek

Hoewel je een Boeddhabeeld over het algemeen meteen herkent, zijn er nogal veel verschillende soorten. En die verschillen hebben vaak een betekenis. Waarom liggen bij het ene beeld de handen in de schoot, terwijl bij een ander beeld de vingers van de rechterhand de grond raken? En waarom staat een Thaise Boeddha soms rechtop met een of twee handen omhoog?

Die houdingen zijn niet willekeurig. Vooral de positie van de handen heeft vaak een specifieke betekenis. Zo kan een beeld verwijzen naar meditatie, een moment uit het leven van de Boeddha of het doorgeven van zijn leer.

Wie wordt er eigenlijk afgebeeld?

Met de Boeddha wordt meestal Siddhartha Gautama bedoeld, de historische leraar die ongeveer 2.500 jaar geleden in India leefde. Het woord boeddha is eigenlijk geen naam, maar betekent 'de ontwaakte'.

In de vroegste boeddhistische kunst werd hij overigens niet altijd als persoon afgebeeld. Een lege troon, voetafdrukken, een wiel of de bodhiboom konden naar hem verwijzen. Menselijke afbeeldingen van de Boeddha werden pas enkele eeuwen later algemeen.

Toen het boeddhisme zich verder over Azië verspreidde, ontstonden verschillende manieren om de Boeddha af te beelden. De houding van het lichaam speelt daarbij een rol, maar vooral aan de handen valt veel af te lezen. Die handgebaren worden mudra's genoemd.

De mediterende Boeddha

Bij een mediterende Boeddha liggen beide handen in de schoot, meestal met de rechterhand op de linker en de handpalmen naar boven. Dit is de dhyana mudra. Dhyana betekent meditatie.

Het beeld wordt verbonden met meditatie, concentratie en innerlijke verstilling. Het is dan ook niet vreemd dat juist deze Boeddha vaak een plek krijgt in meditatiehoeken en yogaruimtes.

Wie zelf mediteert, kan het beeld ook zien als een herinnering aan de beoefening. Soms heel praktisch: dat meditatiekussen ligt er niet voor niets.

De Boeddha die de aarde aanraakt

Een heel ander verhaal zit achter de zittende Boeddha die met zijn rechterhand over zijn knie naar beneden reikt. Zijn vingers raken de grond. 

Het gebaar verwijst naar de nacht van Siddhartha's ontwaken. Hij zat onder de bodhiboom toen Mara hem uitdaagde en zijn recht op die zitplaats betwistte. Siddhartha ging daar niet met Mara over in discussie. Hij strekte zijn rechterhand uit en raakte de aarde aan.

Deze houding heet de bhumisparsha mudra, het aanraken van de aarde.

Daarmee riep hij de aarde aan als getuige van de verdiensten die hij gedurende zijn vele levens had opgebouwd. In het traditionele verhaal antwoordde de aardgodin op zijn gebaar en werd Mara verslagen.

Je ziet deze aarde-aanrakende Boeddha veel terug in de boeddhistische kunst van Zuidoost-Azië, waaronder Thailand.

Een opgeheven hand en een op hol geslagen olifant

Er is een verhaal waarin Devadatta, die zich tegen de Boeddha had gekeerd,  de olifant Nalagiri dronken liet voeren en op de Boeddha had afgestuurd.

Terwijl de olifant door de straat stormde en mensen wegvluchtten, bleef de Boeddha staan. Nalagiri werd rustig toen hij hem naderde. In afbeeldingen van deze gebeurtenis wordt de Boeddha vaak met zijn rechterhand geheven afgebeeld.

Dit gebaar is de abhaya mudra. Abhaya betekent onbevreesdheid of vrij zijn van angst. De open hand wordt verbonden met geruststelling en bescherming.

In Thailand zie je daarnaast een opvallende staande Boeddha met beide handpalmen naar voren. Deze houding staat bekend als het kalmeren of tegenhouden van de oceaan.

Wanneer de Boeddha onderricht geeft

Soms zie je bij een Boeddhabeeld dat duim en wijsvinger elkaar raken en samen een cirkel vormen. Dit is de vitarka mudra, een gebaar dat verbonden is met onderricht en het bespreken van de Dhamma of Dharma, de leer van de Boeddha.

Een andere houding die met zijn rol als leraar te maken heeft, is de dharmachakra mudra. Daarbij houdt de Boeddha beide handen voor de borst.

Deze houding verwijst naar de eerste leerrede die hij na zijn ontwaken gaf. Volgens de overlevering gebeurde dat in het hertenpark van Sarnath, bij het huidige Varanasi. Daar onderwees hij voor het eerst de Vier Edele Waarheden en het Edele Achtvoudige Pad. Binnen het boeddhisme wordt dit moment het 'in beweging zetten van het wiel van de Dhamma' genoemd.

De lachende Boeddha is een andere figuur

Dan is er nog die Boeddha die er behoorlijk anders uitziet: kaal, lachend en met een opvallend dikke buik. In Nederland kennen we hem vooral als de 'lachende Boeddha', maar dit is niet Siddhartha Gautama.

Het gaat om Budai, een Chinese monnik die rond de tiende eeuw leefde. Hij liep rond met een grote stoffen zak, waaraan hij zijn naam ontleende.

Binnen de Chinese boeddhistische traditie werd Budai later beschouwd als een manifestatie van Maitreya, de toekomstige Boeddha. Zijn vrolijke uitstraling en dikke buik werden verbonden met tevredenheid, voorspoed en overvloed.

Dat beeld met die grote buik hoort dus wel degelijk binnen een boeddhistische traditie, alleen is het een andere figuur dan de historische Boeddha.

Thaise Boeddhabeelden hebben een herkenbare stijl

Boeddhabeelden uit Thailand kunnen er behoorlijk anders uitzien dan beelden uit bijvoorbeeld Tibet, China of Japan. Iedere boeddhistische cultuur ontwikkelde door de eeuwen heen eigen stijlen.

Een mooi voorbeeld is de Thaise Sukhothai-periode, die in de dertiende eeuw begon. Boeddhabeelden uit deze periode zijn vaak slank en elegant vormgegeven, met een verfijnd gezicht en een vlamvorm boven op het hoofd.

Uit Sukhothai kennen we ook de lopende Boeddha. De Boeddha wordt daadwerkelijk tijdens het lopen weergegeven, vaak met één hand geheven. Dat is bijzonder, want in veel andere boeddhistische kunst zie je hem vooral zittend of staand.

'Thaise Boeddha' zegt op zichzelf dus nog niet wat een beeld betekent. Daarvoor moet je ook naar de houding en de handen kijken.

Welk Boeddhabeeld kies je voor in huis?

Als je een Boeddhabeeld zoekt, kan de betekenis natuurlijk meespelen in je keuze. Wie zelf mediteert, voelt zich misschien aangesproken door een mediterende Boeddha. De aarde-aanrakende Boeddha verwijst naar het ontwaken en naar de vastberadenheid waarmee Siddhartha bleef zitten toen Mara hem uitdaagde.

Misschien spreekt juist de abhaya mudra je aan, met de open hand die onbevreesdheid en bescherming uitdrukt. Of je kiest een beeld simpelweg omdat een bepaalde houding of uitstraling iets bij je oproept.

Boeddhabeelden krijgen ook buiten woonkamers een plek. Je ziet ze bijvoorbeeld in yogastudio's, meditatiecentra en praktijkruimtes.

Waar kun je Boeddhabeelden kopen?

Bij verschillende lokale winkels kun je een boeddha beeld kopen en uiteraard zijn er vele webshops waar je een boeddhabeeld kunt kopen. Zelfstandig ondernemers zoals yogadocenten en therapeuten, kunnen dergelijke beelden vaak tegen inkoopprijs inkopen bij een groothandel in Boeddhabeelden, zoals Phoenix Import.